Tekst Shirley Copijn
Foto Bouwers voeren actie op het Malieveld in oktober 2019. Beeld: ANP

De Raad van State stelde in mei 2019 dat het “Programma aanpak stikstof” geen basis mocht zijn om activiteiten toe te staan - zoals bouw en transport - die leiden tot een stikstoftoename in beschermde natuurgebieden (Natura 2000). De uitspraak van de raad bracht onrust in de bouwsector en leverde ook voor het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) vragen op. Voor welke panden heeft dit gevolgen? Hoe pakken we dit aan? Ron van den Boom van het RVB-stikstofteam licht de aanpak toe...

Stikstofrisico

Van den Boom, afdelingshoofd strategie en uitvoeringsbeleid bij het RVB: ‘De vergunningverlening voor een fors aantal bouwprojecten is hierdoor onzeker.’ In 2019 is voor de hele vastgoedportefeuille van het RVB een inventarisatie gemaakt van het stikstofrisico in kwetsbaar natuurgebied. Het RVB gebruikte als basis het rekenmodel AERIUS om te berekenen tot hoeveel stikstofneerslag een project leidt. De berekening is daarna voor elk project nog nauwkeuriger per bron gemaakt, zoals het effect van een machine, werktuig en transportmiddel, in de bouwfase én in de gebruiksfase.

Ron van den Boom
Van den Boom: ‘Ook bouwprojecten van het ministerie van Defensie in beschermde natuur zoals op de Veluwe en de Brabantse Wal worden geraakt door het stikstofprobleem.’ Foto: Bas Kijzers

Eerste inventarisatie

Van den Boom: ‘Na onze eerste inventarisatie bleek dat meerdere projecten nabij beschermd natuurgebied de komende 2 jaar worden geraakt door het stikstofprobleem. Zoals de plannen voor nieuwbouw en renovatie dichtbij natuurgebied Meijendel in Den Haag (zie kader). En bouwprojecten van het ministerie van Defensie in beschermde natuur zoals op de Veluwe en de Brabantse Wal. Ook voor andere bouwprojecten is de vergunningverlening onzeker. En zonder vergunning kan er niet worden gebouwd en verbouwd’, aldus Van den Boom.

Aanpassen plannen

Om te beoordelen hoe projecten toch een vergunning kunnen krijgen, werkt het RVB met de beslisboom “Toestemmingverlening stikstofneerslag bij nieuwe activiteiten” in stappen. Van den Boom: ‘Als uit de AERIUS-berekening van een project een hoge stikstofneerslag blijkt, kun je die extra neerslag verminderen door bijvoorbeeld dieselmachines, zoals een hijskraan of aggregaat op de bouwplaats te vervangen door elektrische apparaten. Een andere mogelijkheid is het bouwproces aanpassen en meer met prefabricage werken, zodat je bouwonderdelen op de bouwplaats in elkaar kunt schroeven.’

Als deze maatregelen onvoldoende blijken te zijn, kun je ‘intern salderen’. Bijvoorbeeld door ruimte te creëren voor stikstofneerslag van machines tijdens de bouwfase. En als dit niet lukt, is ‘extern salderen’ een optie: bijvoorbeeld een boer met agrarische grond, die zijn activiteiten beëindigt, uitkopen waardoor je (tijdelijk) deze ruimte voor stikstofneerslag kan gebruiken. Tijdelijk ruimte benutten kan ook bij het stilleggen van activiteiten op een kazerne in de buurt.

ADC-toets

De laatste optie is de ADC-toets. Hierbij moet je aantonen dat er geen alternatief is voor het project, het van dwingend maatschappelijk belang is en dat je de neerslag kunt compenseren door uitbreiding of beter beheer van het natuurgebied. Van den Boom: ‘Al deze maatregelen verhogen de kans op een vergunningverlening.’

Meijendel
Duingebied Meijendel bij Scheveningen Foto: Wikimedia

Duingebied Meijendel beschermen

Een voorbeeld: rond de penitentiaire inrichting Haaglanden in Scheveningen is een groot uitbreidingsplan en renovatieproject in voorbereiding. Direct naast het complex in de duinen ligt het kwetsbare Natura 2000-gebied Meijendel. De berekeningen toonden aan dat het project een te hoge stikstofneerslag zou veroorzaken. Hierdoor is het project gestagneerd. Na onderzoek is besloten het geplande ziekenhuis (een deel van het totale project) nu in een tijdelijke opzet te realiseren. Hierdoor blijft het project binnen de toegestane drempelwaarde voor stikstofneerslag. Tegelijkertijd onderzoekt het RVB met marktpartijen hoe het grote project alsnog is uit te voeren door aanpassingen in het bouwproces en gebruik van alternatieve materialen. Als dit lukt, wordt bekeken of dat concept ook toepasbaar is bij andere penitentiaire inrichtingen.

Verderkijken

De kunst is om verder te kijken naar mogelijke oplossingen voor de bouwprojecten die last hebben van de stikstofcrisis en prioriteiten te stellen, rekening houdend met het kostenplaatje voor de klant. Van den Boom overlegt hierover met de klanten, met partijen in de vastgoedsector en met de beleidsmakers van het ministerie van BZK.

Voor risicoprojecten kan de stikstofproblematiek tot hogere kosten en vertraging leiden en in enkele gevallen mogelijk tot afstel van het project. Een eventuele oplossing is dan een andere locatie voor een gebouw te zoeken.

‘Ervoor zorgen dat stikstof geen belemmering meer hoeft te zijn voor de Nederlandse bouwopgave’

Duurzame investering

Ook een aannemer wil van het RVB graag zekerheid dat zijn investering in nieuwe machines en materialen geen tijdelijke, maar een duurzame investering is. Van den Boom: ‘Dat is begrijpelijk. Ons uitgangspunt is: structureel steeds meer stikstofvrij bouwen. Daarbij gaan we uit van een omschakeling naar bouwen in een tempo dat de markt aankan. We willen zorgen dat stikstofneerslag straks geen belemmering meer hoeft te zijn voor de Nederlandse bouwopgave.’

‘Er komt een gebiedsgerichte aanpak, waarbij alle belanghebbenden rond een natuurgebied kijken welke maatregelen nodig zijn’

Gebiedsgerichte aanpak

Van den Boom weet: ‘Er komt een gebiedsgerichte aanpak waarbij belanghebbende partijen rond een natuurgebied gaan kijken welke maatregelen nodig zijn om de stikstofneerslag terug te brengen en hoe de vrijkomende ruimte voor stikstofneerslag vervolgens is te verdelen. De provincie heeft in een gebied de regie bij de afweging van de beslissingen.’ Volgens hem zal het RVB in alle gebieden waar zijn bouwprojecten zijn straks ook aan de gesprekstafel zitten.

  • Lees ook het interview in ons relatiemagazine Kei - over duurzaamheid en de stikstofcrisis - met Frank Foreman, directeur portefeuillestrategie en portefeuillemanagement: ‘Never waste a good crisis’.