Jaarverslag 2018

Jaarverslag 2018

Deze printvriendelijke versie bevat niet de volledige inhoud van het online magazine, maar alleen de teksten en een beperkte selectie foto´s. Het hele online magazine met alle foto´s, video´s en multimedia kan worden bekeken op:
https://magazines.rijksvastgoedbedrijf.nl/rvb-jaarverslag/2018/01/index

Nog een tip voor het geval u het magazine wil printen: Heeft u een Windows-computer en bekijkt u het magazine met het programma Chrome? Dan adviseren we u voor het afdrukken alleen gebruik te maken van het zogenoemde dialoogvenster (Ctrl+P).

CO2 neutraal

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

De route naar duurzaam vastgoed

Foto Route naar duurzaam vastgoed. Beeld: 123RF

De stip op de horizon staat vast: in 2050 moet de complete portefeuille van het Rijksvastgoedbedrijf CO2 neutraal zijn. Van kazerne tot kantoorpand en gevangenis. Met de ‘routekaart’ stippelt het Rijksvastgoedbedrijf uit hoe dat doel bereikt kan worden, eerst voor alle kantoorpanden van het Rijk.

Verduurzaming is een onderwerp dat bij élk huisvestingsproces speelt, zegt projectmanager Wouter Goossens. ‘We hebben als RVB een programmaplan Grip op Duurzaamheid. Maar hoe doe je dat precies, wat pak je aan en wat niet, welk niveau wil je halen en hoe financieer je dat?’

Het gevoel leefde dat het wiel door hemzelf en zijn collega’s nogal vaak opnieuw moest worden uitgevonden, zegt hij. Ook gebruikers informeerden naar een mogelijke centrale aanpak. ‘Als je verduurzaming serieus aan wilt pakken, moet je dat portefeuille breed doen en concreet maken, doelen stellen.’ En ja, erkent hij: ‘dat is een enorme klus. We zijn maar gewoon begonnen met de kantoren. Daar hebben we, anders dan bij gevangenissen of rechtbanken, zelf het meeste invloed op.’

Status quo

Stap 1: de status quo in beeld krijgen. Welk energielabel heeft elk van de in totaal 256 kantoorpanden nu, wat staat er wanneer op de planning aan onderhoud, zijn er plannen voor afstoting? ‘In de praktijk keken we eigenlijk niet verder vooruit dan een jaar of vijf.’ Na het verzamelen van alle informatie en veel intern overleg ligt er nu een lange termijnplanning voor de komende drie decennia van de renovatiemomenten van de kantoorpanden. ‘Dat betekent dat we meer overzicht hebben en verduurzaming kunnen afstemmen op bijvoorbeeld beheer.’

Dat overzicht laat voor de periode van nu tot 2050 zien welk pand wanneer aan de beurt is voor (groot) onderhoud of renovatie en welke verduurzamingsslag dan kan worden gemaakt, want die vindt altijd plaats op zo’n ‘natuurlijk moment.’ Goossens: ‘We hebben twee pakketten duurzaamheidsmaatregelen. Als een pand leeg is, kunnen we er bijvoorbeeld meteen driedubbel glas inzetten. Bij klein onderhoud zijn weer andere duurzaamheidsmaatregelen mogelijk.’ Een bestaande rekentool geeft exact aan wat het kost en welke maatregelen nodig zijn om van bijvoorbeeld energielabel F naar A++ te komen.

Potentie uit de omgeving

Een bestaand kantoor compleet energieneutraal maken, is economisch niet slim. Bij een grote renovatie is label A++ ons minimale doel.’ De aanvullende oplossing komt uit gebiedsgericht werken, zoals bijvoorbeeld bij EnergieRijk Den Haag al gebeurt. Of bij de PI Zaanstad, waar de hernieuwbare energie voor een deel wordt geleverd door een windmolen in de buurt. Goossens: ‘Voor je iets aan duurzaamheid gaat doen bij een gebouw, moet je altijd naar de omgeving kijken, welke potentie zit daar? Kun je aansluiten op een warmtenet, de warmte-koudeopslag van de buurman of zijn er bijvoorbeeld plannen voor een zonneweide in de omgeving?’

De gebiedsgerichte aanpak past bij de maatschappelijke verantwoordelijkheid die je als grote speler en overheid kunt en moet nemen, en is één van de uitgangspunten van het RVB. ‘We moeten het voortouw nemen.’ Behalve verduurzaming van een gebouw en de gebiedsgerichte aanpak is ook inkoop van groene energie een mogelijkheid om de gewenste CO2 neutraliteit te bereiken.

Wie gaat die route naar CO2 neutrale kantoorpanden betalen? Goossens: ‘Het idee leeft dat verduurzaming knetterduur is, maar dat kun je beperken als je het slim doet. Als je de kozijnen tóch al moet vervangen en je zet er dan driedubbelplus geïsoleerd glas in, dan vallen de meerkosten nogal mee.’

De vierkante meterprijs van het rijksvastgoedkantoor gaat de komende tien jaar vanwege de verduurzaamheidsambities wel iets omhoog, maar niet uitzonderlijk, door de spreiding over tien jaar en het enorme aantal m². ‘We geven nu veel geld uit omdat panden te weinig duurzaam zijn. In een slecht geïsoleerd pand zit de klant weliswaar gewoon warm, maar als RVB verstoken én betalen we veel te veel om te zorgen dat het daar behaaglijk is.’

Smart building technology

De snel opkomende smart building technology helpt ook mee, verwacht Goossens. ‘Technologie die informatie geeft en inspeelt op het gebruik van een pand. Misschien besluit je dan een aantal verdiepingen af te sluiten op extreem rustige dagen.’ Goossens: ‘Ik dacht aanvankelijk: dit is technisch een ingewikkelde opgave, maar er is een enorme innovatie op gang gekomen. De hele markt zit bovenop duurzaamheid; ontwikkelingen gaan razendsnel.’

Waar zit volgens hem dan wel de grootste uitdaging? ‘In de samenwerking. De verbinding tussen alle verschillende partijen. Zijn wij met elkaar in staat om goede afspraken te maken om die verduurzaming voor elkaar te krijgen?’

Bouw European Medicines Agency

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

Een vliegende start

Foto Impressie interieur toekomstige huisvesting European Medicines Agency (EMA) aan Zuidas in Amsterdam. Impressie: Rijksvastgoedbedrijf

De huisvesting van het Europees Geneesmiddelen Agentschap vraagt om een hoog tempo. ‘Dat kan, door slimme keuzes te maken.’

Het is oktober 2017. Er staan fraaie artist impressions van de nieuwe Amsterdamse huisvesting voor het Europees Geneesmiddelen Agentschap (EMA) in het bidbook. Het Rijksvastgoedbedrijf overlegt met de gemeente Amsterdam over het voorlopig ontwerp en de benodigde vergunningen. De aanbesteding staat op Tenderned. Er zijn vergaande gedachtes over constructie en beste bouwmethode van het pand. Projectmanager Petra Lutke Schipholt: ‘We behandelden het hier intern als een project. Maar er wás natuurlijk helemaal nog geen project.’ Een maand later was dat er wel: toen besloten de lidstaten van de EU dat het EMA vanuit Londen naar Amsterdam ging verhuizen. En kon het RVB dus direct uit de startblokken.

Wie wint de hoofdprijs?

Negentien Europese landen streden in 2016 en 2017 om de hoofdprijs: het  huisvesten van het nieuwe hoofdkantoor van het EMA, dat vanwege de Brexit Londen moet verlaten. Het ging niet alleen om het binnenhalen van het hoofdkantoor van een prestigieus Europees agentschap, maar ook om interessante ‘bijvangst’: de overkomst van honderden werknemers en hun gezinnen, de naar schatting 35.000 zakelijke bezoekers die het EMA op jaarbasis krijgt en de aantrekkingskracht die de vestiging van het EMA op aanverwante bedrijven zal uitoefenen.

Wouter Bos leidde de Nederlandse lobby en VWS klopte al in een vroeg stadium aan bij het Rijksvastgoedbedrijf. De input van het agentschap zelf rondom de gewenste huisvesting beperkte zich tot hoofdlijnen: een groot congrescentrum met onder andere twee vergaderzalen voor 120 man, een auditorium en heel veel kantoorruimte, dichtbij een internationale luchthaven. ‘We zijn in een vroeg stadium in Londen gaan kijken hoe het EMA was gehuisvest’, zegt Petra Lutke Schipholt. Fokke van Dijk, architect bij het RVB, zag in het zakendistrict Canary Wharf een ‘functionele glazen toren’. De gewenste omvang van de vergaderzalen bleek in bestaand vastgoed in Amsterdam niet beschikbaar.

De drive is groot

Dus stelde Nederland in het bidbook nieuwbouw voor, en gedurende de bouwtijd passende tijdelijke huisvesting. Lutke Schipholt: ‘We ontwerpen als RVB niet meer vaak zelf, maar we hebben die kennis natuurlijk nog wel in huis. Dat scheelde nu veel tijd en geld.’ Toen Amsterdam in november 2017 daadwerkelijk als vestigingsplaats werd uitverkoren ontstond er acuut een enorme vibe, omschrijft ze. ‘De drive hier intern is enorm groot. Er is een hele goede sfeer, we gaan waarmaken wat we hebben beloofd, laten zien dat we dit kunnen.’

Anderhalf jaar later is het proces helemaal op stoom. Het EMA is inmiddels tijdelijk gehuisvest in Spark, een gebouw dat het RVB aanvankelijk had gehuurd voor dit doel, maar inmiddels heeft aangekocht. Van casco werd dat in nog geen negen maanden tijd getransformeerd tot passende tijdelijke huisvesting, inclusief de gewenste vergadercapaciteit. Hoe haal je die snelheid? Lutke Schipholt: ‘We hebben met alle betrokken partijen (bouwer OVG, RVB en ministerie van VWS) met een lean-planning gewerkt, op dagniveau. Wie doet wat in welke ruimte en wat heb je dan nodig van wie. Die planning gaat over álles: van technische installaties tot de catering, de vloerbedekking en de prullenbakken.’ De aansturing is strak, maar geeft de mensen op de werkvloer ook wel ruimte, benadrukt Lutke Schipholt. ‘Je moet niet overal bovenop willen zitten. Op de werkvloer kunnen ze onderling ook heel goed afspraken maken als ze weten wat ze wanneer voor elkaar moeten hebben.’ Op de Zuidas verrijst ondertussen in hoog tempo het nieuwe hoofdkantoor. Lutke Schipholt omschrijft het ontwerp als ‘transparant, rationeel en state of the art.

Vergunning in vier weken rond

Ook hier zat de snelheid er van meet af aan goed in, zegt Lutke Schipholt. De bouwcombinatie (Dura Vermeer en Heijmans) kon snel aan de slag met het voorontwerp, ook omdat het RVB dat al met gemeente, welstand en brandweer had voorbesproken. ‘Binnen vier weken lag er een vergunning. Uniek.’ Indien nodig wordt er gewerkt met twee ploegen, er is een vergunning om zes dagen per week van 07.00 tot 23.00 uur te werken. ‘Dat is niet permanent nodig.’

Parkeren bij de buren

Tempo maken kan als je slimme keuzes maakt, zegt de projectmanager. De constructieve betonnen kern is opgebouwd met een glijbekisting. Lutke Schipholt: ‘Duurder, maar snel. De kern groeide tien centimeter per uur!’ Constructief wordt vooral staal gebruikt en weinig beton. ‘Staal is een soort meccano. Als je het goed voorbereidt kun je het snel in elkaar zetten. Beton droogt langzaam.’ Er komt geen ondergrondse parkeergarage, die veel bouwtijd vergt. ‘We huren straks ruim 100 plekken bij de buren.’

Maar als grootste geheim voor het succes tot nog toe, noemt ze de goede samenwerking. ‘Binnen het RVB, maar ook tussen ons en het ministerie van VWS, met de bouwcombinatie en álle betrokkenen. Lutke Schipholt: ‘Natuurlijk, iedereen voelt de druk. Maar iedereen gáát er ook helemaal voor. Het doel is dat we het in één keer goed doen, dat we samenwerking opzoeken zonder elkaars verantwoordelijkheden te doorkruisen. Dit is zo enorm leuk, er is echt een gezamenlijke kick: we gaan dit voor elkaar krijgen!’

Tigerteams keuringen

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

Inhaalslag bijna rond

Brandslang en brandblusser

Foto Brandmeldinstallatie. Beeld: Erik Jansen

In een jaar tijd werd de achterstand bij de wettelijke keuring van installaties bij Defensie, grotendeels ingelopen. ‘Tigerteams’ zorgden dat 94% van alle installaties nu is gekeurd. ‘Het Rijksvastgoedbedrijf is een vastgoedbeheerder. Dan zijn keuringsdocumenten net zo belangrijk als verbouwingen en onderhoud.’

Of het nu om brandslanghaspels, liften, opslagtanks, hijswerktuigen, cv-ketels, of blusapparatuur gaat: elke installatie moet regelmatig wettelijk worden gekeurd. ‘Zodat ‘ie doet wat ‘ie moet doen en veilig is voor de mensen en de omgeving.’ Bij het vastgoed van Defensie waren die keuringen een paar jaar geleden onder de gewenste norm, erkent Ramses Külman, destijds hoofd sectie Keuringen en Programma’s. ‘In 2014 was nog geen 50% van alle installaties op tijd gekeurd.’

Nuanceren zonder bagatelliseren

Dat klinkt gevaarlijk, maar dat wil hij toch graag nuanceren zonder het overigens te bagatelliseren. Külman: ‘Vergelijk het met de verplichte APK van je auto. Die is wettelijk verplicht en daarmee wil je zo veel mogelijk risico’s uitsluiten. Maar als je te laat bent met de APK wil dat niet zeggen dat je wielen er meteen afvallen.’

Maar dat er snel iets moest verbeteren, was voor iedereen duidelijk. 'Je wilt als Rijk geen boetes van de Inspectie voor Leefomgeving en Transport. Je schaamt je als overheidsorganisatie als er verhalen in de media staan over niet goedgekeurde brand- en blusapparatuur bij munitiedepots. Dat leidt -begrijpelijk- tot maatschappelijke onrust bij omwonenden. Nederland doet het onderhoud van de F16’s. Als een kraanbaan niet is goed gekeurd, dan kun je dat niet doen en belemmer je het bedrijfsproces van Defensie en kunnen we onze NAVO-taken niet vervullen.’

Er zijn gelukkig geen incidenten geweest ‘maar als Rijk wil je veiligheid bieden en het goede voorbeeld geven: voor de omgeving, voor je eigen medewerkers en voor de klanten.’ De urgentie was duidelijk, zegt Külman. Directeur-generaal Annet Bertram van het RVB verbond er een concrete prestatieverplichting aan. Eind 2018 moesten alle installaties gekeurd zijn.

Basisinformatie niet altijd op orde

Redenen voor de achterstand waren er natuurlijk legio. Het gaat om veel verschillende componenten die allemaal op een groot aantal en diverse aspecten moeten worden gecontroleerd en zich bovendien op veel en vaak uitgestrekte locaties bevinden. Külman: ‘De keuringen vergen 55.000 activiteiten op jaarbasis. Dat is héél erg veel.’ Dan is het essentieel dat de vastgoedinformatie op orde is: ‘elke brandslanghaspel kent bijvoorbeeld een unieke registratie: je moet kunnen zien waar en op welke verdieping de haspel hangt die nú gekeurd moet worden. Die basisinformatie was niet altijd op orde.’

Soms zorgen veiligheidsprocedures voor vertraging: ‘Bij de ene kazerne moet je een dag van te voren worden aangemeld, bij de ander een week, en is het verplicht dat een defensiemedewerker een aannemer begeleidt. Door onduidelijkheid ging daar veel mis en moest er nogal eens een busje omdraaien bij de poort. Defensie werkt nu aan meer uniformiteit in de aanmeldprocedures.’

Hoe staat het er nu voor? ‘94% is gekeurd, 87% is ook goedgekeurd. We hebben heel veel voor elkaar gekregen.’

Vastbijten als tijgers

Dat is vooral te danken aan de tigerteams die hier een jaar lang bovenop zaten. Tigerteams? ‘Een groep die zich als tijgers vastbijt. Niet loslaat en op één issue zit.’ Deze teams, waar zowel RVB als Defensie in was vertegenwoordigd, fungeerden als breekijzer, zegt Külman: ‘Uitzoeken wat het probleem is, actie ondernemen, zo nodig opschalen en zorgen dat elk probleem zo snel mogelijk wordt getackeld. Als de brandmeldcentrale in een legeringsgebouw het niet doet, dan moet de commandant dat weten. Dan kan hij een brandwacht instellen, zodat de manschappen er toch veilig kunnen slapen en het primaire proces door kan lopen.’

Er was -tijdelijk- extra mankracht voor ‘Operatie Keuringen’. Hoe houd je dit tempo nu vast? Nieuwe softwaresystemen moeten zorgen dat alle informatie rondom certificaten, keuringen en installaties actueel is en goed vindbaar. Er is een Kennis Centrum Keuringseisen: ‘Wat zegt de wet en wat betekent dat voor ons? Die kennis hebben we zelf in huis, dat willen we niet aan de markt overlaten. Je wilt centraal kunnen sturen als uitvoerende organisatie en je hebt ook die verantwoordelijkheid als vastgoedbeheerder.’

Niet iedereen bleek aangehaakt

De bewustwording binnen de hele organisatie is het afgelopen jaar flink vergroot, zegt hij. Niet iedereen bleek zo ‘aangehaakt’ bij dit thema als hij zelf. ‘Dat was een schok en dat nemen wij onszelf kwalijk.’ Hij merkte dat keuringen met een ‘imagoprobleem’ kampten, zegt Külman. ‘Het is op een verjaardag leuker om te vertellen dat je mee hebt gebouwd aan de hangar van de F35 dan dat je precies weet waar het keuringsdocument van de brandblusser ligt.’

Külman: ‘Waartoe zijn wij als RVB op aarde? Om te zorgen dat mensen hun werk goed en veilig kunnen doen en het primaire proces van Defensie kan doorgaan. Dat het dak niet lekt en de verwarming het doet, is net zo belangrijk als dat de keuringen op orde zijn.’

CV-ketel gemiddeld 36 jaar oud

RBI (registratie bouwdelen en installaties) is nu beter op orde waardoor duidelijk is wanneer welke activiteit op welke installatie moet gebeuren. ‘We hebben meer inzicht, kunnen betere analyses maken. De gemiddelde cv-ketel bij Defensie bleek 36 jaar oud te zijn. Na 32 jaar blijken die ketels veel manco’s te krijgen. Als je dat in beeld hebt, kun je nadenken of het misschien slimmer is om álle ketels na 30 jaar te vervangen.’

De tigerteams zijn weer opgeheven. ‘Maar de manier waarop zij hebben samen gewerkt gaan we volhouden in de reguliere lijn. We willen de druk erop houden nu.’

Cijfers

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

. , %

Illustratie cijfers

Foto Illustratie: Pieter Pijlman

Met de start van het Regionaal Ontwikkelprogramma (ROP) in 2018 zet het Rijksvastgoedbedrijf haar gronden en gebouwen zo in dat ze bijdragen aan een optimaal financieel en maatschappelijk rendement. Het RVB draagt bij aan de strategische opgaven uit het regeerakkoord van dit kabinet: woningbouw, werkgelegenheid en duurzaamheid. De eerste resultaten worden zichtbaar. Het Rijksvastgoedbedrijf in cijfers...

Onze organisatie

Onze vestigingen

Duurzame energie

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

Energie winnen op rijksgronden

Energiepark Waalwijk

Foto Energiepark Waalwijk, Brabant. Beeld: Riesjard Schropp

Sinds enige tijd biedt de rijksoverheid via biedboek.nl kavels voor de ontwikkeling van zonneparken en windenergie-gebieden aan. ‘Grond, kan, net zo goed als gebouwen, ingezet worden om een maatschappelijk doel te dienen,’ zegt Petra Meijboom, programmamanager bij het RVB.

‘In dit geval kunnen gronden worden gebruikt om duurzame en hernieuwbare energie op te wekken.’ De grond uit de rijksvastgoedportefeuille is niet te koop, maar er wordt een ‘zakelijk recht’ uitgegeven voor een bepaalde periode.

Markt toont interesse

De markt toonde de afgelopen jaren al steeds meer interesse in kavels op rijksgrond, om daar zonnepanelen en windturbines te plaatsen. Er zijn de afgelopen jaren dan ook circa 120 contracten afgesloten, vertelt Petra Meijboom, programmamanager inzet RWS-gronden voor duurzaamheid. ‘We reageerden tot 2018 vooral op vragen vanuit de markt en van andere overheden. Maar zelf pro-actiever worden rondom hernieuwbare energie is natuurlijk logisch. Gezien de wens van onze staatssecretaris en van onze directeur-generaal Annet Bertram om ons vastgoed meer in te zetten voor maatschappelijke doeleinden, en natuurlijk ook vanwege de ambities van het kabinet op het gebied van energietransitie en CO2-reductie.’

Dat de kavels nu op biedboek voor iedereen zichtbaar zijn, bevordert bovendien de gewenste transparantie, zegt Meijboom. ‘De markt staat in de rij om dit kunstje te doen. Het RVB wil iedereen een gelijke kans bieden en bovendien met marktconforme prijzen werken. Eén op één deals passen niet in die opzet.’

Samenwerking met Rijkswaterstaat

Welke locaties zijn beschikbaar en geschikt voor zonneparken en/of windturbines? Het Rijksvastgoedbedrijf kan eigen agrarische gronden of gronden van andere materieel beheerders uitgeven en er is een samenwerking opgestart met Rijkswaterstaat. ‘RWS gebruikt gronden voor infrastructuur en heeft het overzicht welke gronden daarvoor nodig zijn. Als gronden de komende 20 jaar niet nodig zijn voor het primaire proces van RWS, kun je ze misschien goed benutten om hernieuwbare energie op te wekken. Of om hernieuwbare energie te koppelen aan bestaande infrastructuur, zonnepanelen in de berm van een snelweg bijvoorbeeld.’

RWS regelt wáár het kan, het RVB regelt hóe: de contacten en contracten met de markt en andere overheden. Meijboom: ‘Er is natuurlijk veel overleg en samenwerking met gemeente en provincie hierover.’

Onlangs ging een pilotprogramma gericht op het uitgeven van rijksgronden voor hernieuwbare energie van start met het ministerie van EZK. Bij tien projecten wordt gekeken wat de beste tender is en hoe het proces van planontwikkeling naar realisatie beter kan. De doorlooptijd van idee naar realisatie van een windmolenpark neemt nu al gauw tien jaar in beslag. Kan dat sneller? Kunnen de maatschappelijke kosten omlaag? In hoeverre is het van belang voor marktpartijen als een deel van de planontwikkeling al op voorhand is geregeld door de overheid? ‘Als bijvoorbeeld een omgevingsvergunning al is geregeld, loop je als marktpartij minder risico. En voor het rijk betekent het dat de Subsidie Duurzame Energie misschien eerder kan worden afgebouwd.’

Het draait bij deze tenders zeker niet alleen om de hoogste opbrengst, benadrukt Meijboom. ‘Zorgvuldige inpassing in de omgeving is bij hernieuwbare energie enorm belangrijk, net zoals participatie. Het ligt erg gevoelig. Dat zagen we aanvankelijk vooral bij onrust rond de komst van windmolens, maar dat ontstaat nu ook bij zonnevelden. Weerstand betekent dat je extra aandacht moet besteden aan ruimtelijke inpassing. Dus is samenwerking erg belangrijk. Als Rijkswaterstaat denkt dat een locatie geschikt is, wordt dat natuurlijk overlegd met gemeente en provincie; vinden jullie dat ook een goed idee? Gemeentes gaan over een omgevingsvergunning, provincies over de ruimtelijke kwaliteit. Dus hier moet je alle stakeholders bij betrekken.’ Naast de hoogte van het bod kan daarom ook de aanpak van een marktpartij een rol spelen bij de gunning bij de tenders, zegt Meijboom. ‘Hoe richt een marktpartij een participatieproces in? Vloeit een deel van de opbrengsten terug naar de omgeving? Hoeveel subsidie is er nodig?’

Innovatie op meerdere gebieden

Deze pilot leidt naar verwachting ook tot innovatie op het gebied van hernieuwbare energie, verwacht Meijboom. Als het om de processen en de samenwerking gaat en ook breder, verwacht Meijboom. ‘Er wordt nu ingezet op zonneparken, maar wellicht gaat de aandacht van de energietransitie op rijksgronden straks meer uit naar biomassa of waterstof.’ En, zegt Meijboom, onderzoek naar meervoudig ruimtegebruik is natuurlijk ook een belangrijk punt. ‘Denk aan zonnepanelen op pootjes waar je gewassen onder kunt kweken. Zonnepanelen op geluidswallen. We beschouwen het als onze maatschappelijke verantwoordelijkheid om het voortouw te nemen en rijksgronden ook in te zetten voor experimenten om innovaties te ondersteunen.’

Zie ook:

Omgevingsveiligheid

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

Verantwoordelijkheid pakken

Veilig werken op hoogte bij het Muiderslot

Foto Veiligheid voor alles. Foto: Erik Jansen

Ingrijpende incidenten zoals het hijskraanongeluk in Alphen aan de Rijn en het hijsongeval bij Rijnstraat 8 in Den Haag hebben ervoor gezorgd dat veiligheid op én om de bouwplaats nu bovenaan de agenda staat. 'Vóór ontwerpfase risico's voor de omgeving in kaart brengen'.

In vroeg stadium beginnen

Eén van de belangrijkste inzichten bij het nadenken over meer veiligheid in de bouw, is dat je daar in een heel vroeg stadium mee moet beginnen, zegt Henk van Vulpen, expert vastgoed en infrastructuur bij het Rijksvastgoedbedrijf en mede verantwoordelijk voor de Handleiding stappenplan V & G voor opdrachtgevers die er nu is. ‘Wij, maar ook andere opdrachtgevers, keken voorheen vooral naar de uitvoeringsfase: wat doet de aannemer? Maar er moet in de ontwerpfase al een Veiligheids- en Gezondheidsplan zijn. Kun je dit ontwerp veilig bouwen én onderhouden? Voorafgaand aan de ontwerpfase moet je risico’s voor de omgeving in kaart brengen, zodat je daar in de ontwerpopdracht rekening mee kunt houden.’

Waar sla je materiaal op?

Voorbeeld van het veranderende inzicht noemt hij het kavelvullende gebouw van de Hoge Raad. Hoe bouw je boven water, hoe zit het met aan- en afvoerroutes, waar sla je materiaal op? Bij de sloop- en bouwwerkzaamheden voor het New Amsterdam Court House werd ook al gewerkt met het nieuwe stappenplan in de hand, zegt Van Vulpen. ‘We zijn als opdrachtgever in een heel vroeg stadium met de gemeente Amsterdam om tafel gaan zitten om alle risico’s in beeld te krijgen. De bouwplaats lag hier bijvoorbeeld strak tegen één van de drukste fietsroutes en wegen van de stad aan. En die wilde de gemeente absoluut niet afsluiten.’

Eerste plaats

Dergelijke voorwaarden moet je als opdrachtgever goed en in een vroeg stadium in beeld hebben, zegt Van Vulpen. ‘Zodat bij de uitvraag al duidelijk is waar inschrijvende partijen mee te maken krijgen. En je met hen kunt praten over hoe ze dergelijke knelpunten willen oplossen. Je kunt het niet maken dat zulke risico’s pas in een laat stadium in beeld komen, dat prijs en opleverdatum bij wijze van spreken al vast staan en dat de aannemer dan maar moet zien hoe het wordt opgelost.’ Zo ging het in het verleden te vaak wel, erkent Van Vulpen. ‘Veiligheid moet altijd op de eerste plaats komen, niet tijd of geld.’

Bouwen in stedelijk gebied

Dat er steeds vaker in stedelijk gebied wordt gebouwd, maakt de noodzaak om in een vroeg stadium over veiligheid na te denken alleen maar groter, zegt Van Vulpen. ‘Bij zulke dichtheden en intensief gebruik van de ruimte kun je op je klompen aanvoelen dat je in een vroeg stadium om tafel moet. Met een gemeente, maar bijvoorbeeld ook met een school of een ziekenhuis in de buurt. Als je te laat bent,  zijn creatieve oplossingen vaak niet meer mogelijk. Er ontstaat tijdnood of de kosten worden veel hoger. We willen niet dat er een lagere prijs wordt geboden door af te dingen op veiligheid.’

Vóór ontwerpfase risico’s in kaart brengen

Over de hele breedte realiseren professionele opdrachtgevers zich dat veiligheid tijdens de bouw ook hun verantwoordelijkheid is, en dat zij daar ook op kunnen worden aangesproken. In het verleden lag het initiatief om bij bouwprojecten over de invloed op de omgeving te praten, vooral bij gemeentes. Van Vulpen: ‘Dan is het ontwerp vaak al ver gevorderd en ben je te laat. We willen nu al vóór de ontwerpfase risico’s voor de omgeving in kaart brengen zodat je daar in de ontwerpopdracht rekening mee kunt houden. De opdrachtgever moet dus het initiatief nemen.’

Het RVB heeft hier duidelijk de functie van aanjager vervuld, zegt Van Vulpen. De handleiding rondom veiligheid op de bouwplaats is uitgebreid en geïntegreerd met het stappenplan omgevingsveiligheid. ‘Er ligt nu een compact en integraal document waar duidelijk in staat wat er in de wet staat, wat dat in elke fase betekent en hoe je dat als opdrachtgever kunt waarmaken.’

Bewust

Het document is breed omarmd door bijvoorbeeld het Opdrachtgeversforum, waar alle publieke opdrachtgevers in bouw en infrastructuur in zijn vertegenwoordigd. In een druk bezochte bijeenkomst heeft het RVB in samenwerking met marktpartijen, vertegenwoordigers van diverse publieke opdrachtgevers zoals waterschappen, gemeentes en corporaties uitgenodigd om hierover te praten. ‘Het is overal goed ontvangen en ik denk dat we ons als opdrachtgevers nu beter bewust zijn van onze verantwoordelijkheden. Het leidt bovendien tot een uniforme marktbenadering.’

Wetgeving wordt aangepast

Nog belangrijker: ‘Binnenlandse Zaken heeft aangekondigd de wetgeving omtrent omgevingsveiligheid aan te willen passen en bij onze integrale aanpak aan te willen sluiten.’ Van Vulpen: ‘In het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de gedeeltelijke instorting van de parkeergarage bij Eindhoven Airport, staat ook integraliteit voorop. Er moet regie komen op de veiligheid in de bouw. Dat geldt voor de bouwplaats, voor de omgeving tijdens de bouw, maar ook voor veiligheid tijdens het gebruik. Onze handleiding levert daaraan een belangrijke bijdrage.’

Tijdlijn

Dit artikel hoort bij: Jaarverslag 2018

In het nieuws

Staatssecretaris Knops

Foto Staatssecretaris Knops staat de pers te woord. Beeld: ANP