Tekst Helene de Bruin
Foto Nationale Beeldbank

Wat begon als planmatig onderhoud van de verlichting op een kazerne en een schietbaan in het noorden van Nederland, resulteerde vorig jaar in een doordacht lichtplan met dimregiem en schakelen op beweging. Onder de paraplu van Dark Sky leidt dit onderhoudsproject tot een flinke energiebesparing en een indrukwekkende vermindering van CO2- én lichtuitstoot. ‘Deze pilot zet de toon voor duurzaam lichtonderhoud’, zegt verlichtingsspecialist Tom Colijn.

Vervanging door LED-verlichting

Het Rijksvastgoedbedrijf ging begin 2017 aan de slag om de armaturen van de Willem Lodewijk van Nassaukazerne en schietbaan Marnewaard te vervangen door LED-armaturen. ‘Maar behalve de energiebesparing die LED oplevert, waren er meer redenen om over te stappen op deze nieuwe manier van verlichten. De Europese regelgeving verbiedt de productie van zogenaamde SOX-lampen. We weten dus dat de voorraad oranje natriumlampen binnen afzienbare tijd op is’, legt Colijn uit. 

Tom Colijn (specialisatieteam Terreinverlichting ECT): ‘Van simpele opdracht naar kritische analyse van de behoefte aan licht.‘ Foto: Arenda Oomen

Te veel en te lang licht kan vogeltrek en het leven van nachtdieren verstoren

Lichtvervuiling tegengaan

Voor het gebied rond de Wadden geldt bovendien een belangrijke milieuwens: lichtvervuiling tegengaan. Te veel en te lang licht in avond en nacht kan de vogeltrek en het leven van nachtdieren verstoren. En ook het menselijk welzijn is gediend bij weinig licht. Colijn: ‘Omdat de kazerne en schietbaan bij het Lauwersmeer liggen, waren ook deze milieuwensen een goede aanleiding om met het project bij te dragen aan een “dark sky” rond het Waddengebied. Daarmee veranderde een “simpele” opdracht om in elke lichtmast of elk lichtpunt het armatuur te vervangen door LED in een kritische analyse van de lichtbehoefte. We hebben samen met Defensie een heel nieuw lichtplan opgesteld.’

Benzinepompen en spuitplaatsen alleen verlichten als ze gebruikt worden'

Dimregiem en lichtbehoefte

In dat lichtplan is het kazernegebied grofweg verdeeld in werk- en woongebied. In een woongebied brandt verlichting niet langer de héle nacht, maar alleen tussen 8.00 en 23.00 uur. In het werkgebied gebeurt dat tussen 8.00 uur en 20.00 uur. ‘Daarnaast zijn we met de gebruikers gaan kijken naar de behoefte aan licht op bepaalde plekken. Zo vraagt een toegangspoort meer licht en hoeft er eigenlijk alleen verlichting bij de benzinepompen en spuitplaatsen te zijn als ze gebruikt worden. We hebben dus samen een dimregiem opgesteld en plekken gekozen waar het systeem naar behoefte licht moet leveren. En als hiervan moet worden afgeweken, dan kan de gebruiker dit zelf regelen via een touchscreen in het wachtgebouw.’

‘80% is voor normaal gebruik meer dan voldoende’

Kiezen uit drie standen

Een lamp op de kazerne en schietbaan kan nu op grofweg drie standen branden: 100% (bijvoorbeeld bij een calamiteit); 80% (voor ‘normaal gebruik’); en 20% (nachtverlichting). Colijn: ‘Uiteraard hebben we proeven gehouden met deze percentages. Zo dachten de gebruikers dat je bij 100% het meeste ziet. Maar de proeven – en dat wisten we eigenlijk al wel – wezen uit dat 80% voor normaal gebruik meer dan voldoende onderscheidend zicht geeft.’

Besparing in het kort

Dark Sky levert naast aanzienlijke vermindering van CO2- en lichtuitstoot ook forse energiebesparing op. De besparing dankzij gebruik van LED-lampen is 20%. Tel hierbij het dimregiem en schakelen op beweging bij op dan komt de geschatte werkelijke besparing op ongeveer 73%. Voor de Willem Lodewijk van Nassaukazerne en schietbaan Marnewaard betekent dit een besparing van 71.094 kWh en CO2-reductie van 41.235 kilo per jaar.

Richten van licht

Het dimregiem geeft in de nacht een heel ander beeld rond de Wadden dan we gewend zijn. Boven de kazerne hangt ’s nachts niet langer een oranje gloed, het is er vrijwel donker. ‘Alleen als je heel goed kijkt, kun je vier rode lichtpunten onderscheiden; dat zijn de hoogtelichten van de antenneschotels.’
Hoe kan het dat het op afstand zo donker is, terwijl er toch licht brandt? ‘Dit komt door het uitrichten van de armaturen op 0 graden. We zorgen er per armatuur met lenzen voor dat het licht het wegprofiel volgt en niet meer alle kanten uitwaaiert.’

Kazerne
Verlichting op de Willem Lodewijk van Nassaukazerne in de oude situatie. Colijn: 'Straks kleurt Nederland ’s nachts minder oranje'
Darksky voor
De nieuwe LED-verlichting op het nachtregiem van 20%. Colijn: ‘We zorgen ervoor dat het licht niet meer alle kanten uitwaaiert’

Besparing op onderhoudskosten

Behalve de enorme energiebesparing en vermindering van lichtvervuiling is dit voorbeeldproject ook nog op een andere manier zeer duurzaam gebleken. ‘Een oude SOX-lamp gaat gemiddeld 2,4 jaar mee. Een LED-lamp heeft een veel langere levensduur. Daar komt bij dat we dankzij het 20% nachtregiem de levensduur van de LED-armaturen aanzienlijk verlengen; de armaturen worden minder heet. Niet alleen zijn er minder lichtpunten en gaan de lampen langer mee, de armaturen hebben ook minder onderhoud nodig. Dit project is op veel manieren duurzaam.’

‘Dit project is op veel manieren duurzaam’

Elders

Zoals het er nu uitziet, gaat Defensie deze ‘dark sky’-aanpak op meerdere defensielocaties toepassen. De eerste opvolger is de verlichting op de wegen van het Nieuwe Haventerrein in Den Helder. Colijn: ‘En het zou me niet verbazen als ook andere rijksoverheden, zoals provincies en gemeenten, de ervaringen uit dit project ook gaan gebruiken. En dan kleurt heel Nederland ’s nachts steeds minder oranje.’

Oplevering

De opdracht voor het vervangen van de verlichting dateert van begin 2017. Van april tot september is in voorbereiding een nieuw LORA privat network-systeem neergelegd waarop in de toekomst ook andere installaties worden aangesloten. De vervanging van de verlichting vond plaats vanaf eind oktober. De officiële oplevering vond plaats op 7 februari 2018 door schout bij nacht generaal Frank Foreman.