Tekst Anka van Voorthuijsen
Foto Verbeelding van een toekomstscenario van voormalig TBS-kliniek 'Oldenkotte' in Rekken. Beeld: Rijksvastgoedbedrijf

De voormalige tbs-kliniek Oldenkotte is een ‘onmogelijk gebouw’ op een ‘verkeerde plek’. Toch denkt het Rijksvastgoedbedrijf dat het mogelijk is om het al jaren leegstaande complex nieuw leven in te blazen en waardevolle betekenis te geven voor de regio.

Honderd jaar werden in een uithoek van de Achterhoek mannen verpleegd die veroordeeld waren tot tbs met dwangverpleging. Oldenkotte is een groot complex (oppervlakte 15 hectare) met meerdere gebouwen. Behalve de voormalige kliniek met verblijfsafdelingen en binnenhoven staat er een bedrijfswoning met garage op het terrein, een hoofdgebouw met kantoor, kantine en een keukengebouw. Het ligt vrij in het buitengebied en is omgeven door sportvelden, grasland en zelfs waterpartijen.

Stigma

Sinds de opening in 1914 heeft de tbs-instelling (onderdeel van de Rekkense inrichtingen) altijd een stempel gedrukt op de directe omgeving. In positieve zin: Oldenkotte bood een eeuw lang honderden mensen een baan. Maar de voorziening was tegelijkertijd een stigma: woningen in de directe omgeving van de ‘gekkies’ waren minder waard en aangezien de bewoners geen lieverdjes waren, was het terrein afgesloten van de buitenwereld en een no go area voor wie er niets te zoeken had.

Rekken, Kienvenneweg, TBS kliniek
Ansichtkaart met impressie van de voormalige tbs-kliniek toen en straks.

‘Sloop leek na vijf jaar leegstand de enige optie’

In 2014 ging de kliniek dicht en na verloop van tijd kwam het overtollige complex in handen van het Rijksvastgoedbedrijf. Verkopen lukte niet, het was moeilijk her te bestemmen en Rekken ligt bovendien in een krimpregio. ‘Sloop leek na vijf jaar leegstand de enige optie’, zegt Marc van Roosmalen, senior architect en adviseur bij de afdeling Architectuur en Techniek van het RVB. ‘Maar dan ga je mee in een neerwaartse beweging. Je laat de regio met lege handen en een uitgegumde plek achter. Bij ons ontstond het idee dat er iets anders mogelijk moet zijn. Dat we moeten zoeken naar een ontwikkeling die juist kansen en perspectief biedt. En die de geschiedenis van die plek afleesbaar houdt.’

Marc van Roosmalen
Marc van Roosmalen: ‘We moeten zoeken naar een ontwikkeling die juist kansen en perspectief biedt.’ Beeld: Arenda Oomen

Maatschappelijke meerwaarde

Dat perspectief ligt er nu, in de vorm van een nota van uitgangspunten met de titel ‘Huis van de Natuur’. Een ontwikkelingsplan, afgestemd met de gemeente Berkelland, dat haaks staat op de standaardwerkwijze in dit soort situaties. Huis van de Natuur beoogt om dit afgeschreven en ogenschijnlijk onbruikbare vastgoed, te gebruiken om maatschappelijke meerwaarde te creëren. In dit specifieke geval: bij te dragen aan ‘de emancipatie van de periferie’, waar rijksbouwmeester Floris Alkemade zich al jarenlang sterk voor maakt. Alkemade presenteerde het plan dit najaar in Rekken aan een volle zaal, en iedereen, van de inwoners en oud-medewerkers tot en met het college van B en W van de gemeente Berkelland, werd enthousiast. Van Roosmalen: ‘Dat we als overheid een nieuw betekenisvol verhaal willen maken en de identiteit van deze plek erkennen, wordt gewaardeerd.’

‘Het draait vooral om verbeeldingskracht, out-of-the-box willen denken’

Teruggeven aan de natuur

Wat staat de rijksbouwmeester en Van Roosmalen nu precies voor ogen? Samengevat: verval als ontwikkelkans. In grote lijnen: om het complex, nadat alle nog bruikbare materialen eruit zijn gehaald, ‘gecontroleerd terug te geven aan de natuur’. Hoe? Gebouw(delen) kunnen worden gedemonteerd tot op het casco, er kan -met al aanwezige materialen- aan nieuwe constructies worden gebouwd, zowel binnen het complex als in de regio. Er is ruimte voor buitenkunst op het terrein en bij het hoofdgebouw mag de natuur (‘met zachte hand begeleid’) z’n gang gaan. 'De omgeving biedt daarvoor zeker kansen', zegt Van Roosmalen. ‘Er is water, in de vorm van voormalige tichel (klei)putten van een steenfabriek. Het was hier vroeger allemaal woeste heidegrond en je zit in het voormalig stroomgebied van de rivier de Berkel. De architectuur van het complex is functioneel en architectonisch minder waardevol. Maar door delen te slopen en andere zaken te behouden krijg je denk ik een bijzondere, moderne ruïne-achtige setting, die zich in de loop der jaren ook kan doorontwikkelen.'

Oldenkotte, Rekken
‘De natuur mag z’n gang gaan en er is ruimte voor buitenkunst’

Hij ziet zelf projecten als de Ecokathedraal van Louis Le Roy (bij Heerenveen), de Verbeke Foundation (Vlaanderen) en het open air museum Insel Hombroich als zijdelingse inspiratiebronnen. Maar het draait vooral om verbeeldingskracht, zegt Van Roosmalen. ‘Out-of-the-box willen denken. Zo kan het in plaats van niks, als je gaat slopen, een unieke plek worden voor Nederland. Een plek waar ontwikkeling van nieuwe natuur en cultuur met betekenis voor Rekken en de wijde (grens)regio samengaan.’

Oldenkotte, Rekken
‘Op weg naar een moderne ruïne-achtige setting’

‘Zie dit lege gebouw niet als ballast, maar geef het een kans’

Passend bij lokale omstandigheden

De achterliggende gedachte is steeds: zorgen dat dit gebied een bij de lokale omstandigheden passende invulling krijgt. De voormalige kliniek, of een deel daarvan, gaat deel uitmaken van een ‘parkachtig landschap’ dat publiek toegankelijk is en gebruikt kan worden voor recreatieve en culturele activiteiten. Een quick win zou bijvoorbeeld kunnen zijn om de voormalige keuken om te bouwen tot pleisterplek voor fietsers en wandelaars en een bestaand klompenpad door te trekken over het terrein. Er is plek voor ‘artist in residence’ projecten, eventueel een buitenkunst-expositie in de zomermaanden. Misschien is een bed & breakfast (‘slapen in een voormalige cel’) een haalbare optie. Er zijn ongetwijfeld ruimtes geschikt als werkplaats of atelier. Wat te denken van een escaperoom of een fietscross-circuit? En waarom geen klein TBS-museum?, opperden de Rekkenaren tijdens de presentatie. Veel voormalige werknemers van de kliniek hebben objecten, foto’s en herinneringen aan de historie van deze plek. Poets het verleden niet weg, maar leg daarmee de basis voor de toekomst. De bewoners zijn huiverig voor ‘Efteling-achtige toestanden’ en willen niet dat bestaande voorzieningen in de regio worden verdrongen. Maar er was veel animo voor het ontwikkelingstraject dat de rijksbouwmeester presenteerde: iets nieuws, aanvullend en versterkend op wat er nu is.

Marktconsultatie

Het Rijksvastgoedbedrijf gaat nu via een innovatieve marktconsulatie onderzoeken of er geïnteresseerde partijen zijn voor dit bijzondere transformatie-scenario. Van Roosmalen: ‘We hebben nu enthousiaste mensen nodig die de kliniek willen kopen en willen transformeren tot een Huis van de Natuur. Die dit met steun van de gemeente en de plaatselijke bevolking van de grond willen trekken. Zie dit lege gebouw niet als ballast, maar geef het een kans, zodat deze plek en dit complex weer een nieuwe betekenis krijgt.’