Tekst Helene de Bruin
Foto Archief Rijksvastgoedbedrijf

Objectnummer 506682 voor het Rijksvastgoedbedrijf, de ‘Kamaar’ voor Maastrichtenaren, een verouderd pand voor de inmiddels verhuisde marechaussee. Een nieuwe maatschappelijke functie gloort aan de horizon voor het gebouw: Skills in de stad. ‘Met dit rijksmonument helpen we uitgevallen Zuid-Limburgse jeugd naar zelfstandigheid.’

Even terug in de tijd. De marechaussee in Maastricht werd in 1815 in opdracht van koning Willem I ingesteld, omdat hij een hernieuwde dreiging vanuit Frankrijk vreesde. De compagnie werd eerst gelegerd binnen de Maastrichtse stadsmuren; aan het begin van de twintigste eeuw werden er plannen gemaakt voor een nieuwe, ‘moderne’ kazerne in het zuidoosten van Maastricht, compleet met paardenstal en hoefsmederij.

Kei 7: Toen en nu. Bereden marechaussee, 1823
Bereden marechaussee, 1823. Illustratie: Het militaire leven, Nederlands Nationaal Militair Museum, Soesterberg

Rijksmonument

Niet voor niets is de kazerne een rijksmonument; de bouwstijl (invloeden van neorenaissance), esthetische ontwerpkwaliteiten, het deels streekgebonden materiaalgebruik en de ornamentiek bepalen de hoge architectuurhistorische waarde.

Voorgevel 1915 Illustratie: Archief Rijksvastgoedbedrijf

De voorgevel van het monumentale hoofdgebouw is volledig symmetrisch. Een kaderlijst in mergel toont de tekst Koninklijke Marechaussee en tussen de tweede en derde bouwlaag is een Nederlands wapenschild aangebracht. Toen de paarden vervangen werden door gemotoriseerd vervoer verloren paardenstal en hoefsmederij hun oorspronkelijke functie. En toen het wonen op de kazerne werd losgelaten, veranderde het gebruik en de inrichting van het hoofdgebouw. Aan het begin van deze eeuw viel de beslissing om de marechaussee naar een nieuw onderkomen te verhuizen.

Kei 7: Toen en nu. Iris Thewessen
Iris Thewessen: ‘Vreemd dat aan de ene kant veel mensen in bouw, zorg en horeca nodig zijn, maar aan andere kant jongeren geen banen kunnen krijgen…’ Foto: Arenda Oomen

Maatschappelijk doel

Toen de KMar in 2015 naar de nieuwbouw bij Maastricht-Aachen airport verhuisde, werden de kazerne en het terrein ‘teruggegeven’ aan het Rijksvastgoedbedrijf. ‘In die periode was de afdeling Strategie van het Rijksvastgoedbedrijf bezig met onderzoek naar de inzet van publiek vastgoed voor maatschappelijke doelen. Tegelijkertijd voerde het atelier Rijksbouwmeester een uitgesproken sociaal-maatschappelijke agenda, bijvoorbeeld door prijsvragen te organiseren rond migratie, de zorg en de toekomst van het platteland’, zegt Iris Thewessen, architect en adviseur bij het atelier. De niet te bevatten tegenstelling tussen een opbloeiende economie met veel vraag naar arbeid en 145.000 jonge werklozen trok daarom de aandacht. ‘Vreemd dat er aan de ene kant veel mensen nodig zijn in bijvoorbeeld de bouw, de zorg, de horeca en de maakindustrie en dat er aan de andere kant veel jongeren zijn die geen baan kunnen krijgen of behouden. Het atelier Rijksbouwmeester en het Rijksvastgoedbedrijf willen vastgoed inzetten om deze jongeren een toekomst te geven. Maar dan moet je wel weten waar die jongeren zijn én waar we ongebruikt vastgoed hebben.’ Door de geografische kaarten van leegstaand vastgoed en hoge uitval onder jongeren op elkaar te leggen, zag Thewessen een aantal ‘vlekken’ ontstaan waar zowel leegstand van rijksvastgoed als een relatief hoge uitval onder jongeren optrad.

‘De in onbruik geraakte KMar, de werkplaatsen en het terrein zijn zeer geschikt voor talentontwikkeling en werkervaring’

Ondersteunende rol van vastgoed

Ook bekeek Thewessen rond die plekken de aanwezigheid van ROC’s, leerbedrijven en OV. ‘Deze voorzieningen moeten in de buurt zijn om een gebouw een nieuwe maatschappelijke functie te kunnen geven. Zo kwamen we onder meer uit in Maastricht. De in onbruik geraakte huisvesting van de Koninklijke Marechaussee (KMar), de werkplaatsen en het terrein zijn zeer geschikt voor talentontwikkeling en werkervaring. Door zijn oorspronkelijke functie is de kazerne ook geschikt om de jongeren te huisvesten. Zo’n integrale aanpak, leidt tot een succesvollere uitstroom naar vast werk en zelfstandigheid, zo blijkt uit experimenten in Amsterdam en Rotterdam.’

Vlekkenkaarten

Die Amsterdamse en Rotterdamse experimenten Investeer in Talent en de wens om ongebruikte, publieke gebouwen maatschappelijk in te zetten plus de ‘vlekkenkaarten’ van Thewessen leidden tot het initiatief Skills in de stad. ‘Afhankelijk van het beschikbare gebouw en de lokale problematiek kunnen we vastgoed inzetten voor wonen, leren, werken en begeleiden. Behalve een pand bieden we ook onze expertise aan over inkoop, wet- en regelgeving en onze “Haagse” kennis. Dergelijke initiatieven vragen om ontschotting, tussen Den Haag en gemeenten, maar ook tussen verschillende ministeries en domeinen. Skills in de stad is een sociale en economische opgave waarin vastgoed een ondersteunende rol kan spelen. Skills in de Stad is een aanbod van het Rijksvastgoedbedrijf aan gemeenten.’

‘Skills in de Stad is een aanbod van het Rijksvastgoedbedrijf aan gemeenten’

Mismatch in Maastricht

Toen het Rijksvastgoedbedrijf het gebruik van de kazerne aanbood aan Maastricht, reageerde de gemeente aanvankelijk met scepsis; een bod uit Den Haag doet ook vaak een beroep op lokale capaciteit, was de veronderstelling. ‘Over het Haagse aanbod van Skills in de stad bestaat inmiddels bestuurlijk en ambtelijk enthousiasme’, zegt procesregisseur Marc Schmidt. Hij erkent dat de gemeente jongeren en studenten onvoldoende woningen kan bieden. En ook Maastricht herkent de mismatch tussen jonge uitvallers en de vraag naar horeca-, bouw- en installatiepersoneel. ‘Onlangs hebben onze wethouders van Onderwijs & Jeugdzorg, Zorg & Welzijn en Sociale Zaken de samenwerking aan dit project besproken. Ze zien ook de meerwaarde voor Maastrichtse jong volwassenen die aan de zijlijn staan. We verwachten binnenkort de intentieverklaring in het bijzijn van staatssecretaris Raymond Knops te kunnen ondertekenen.’

Nieuw perspectief voor monument

Schmidt hoopt bovendien met Skills in de stad de kazerne niet alleen voor jongeren interessant te maken, maar ook voor de buurt. ‘Het gaat ons om wederkerigheid. Zo zouden er functies kunnen komen met een toegevoegde waarde voor de buurt; bewoners zouden hier opdrachten kunnen geven voor klusjes. Het gebouw zou zo behalve een leer-werk-woonlocatie voor jongeren ook een buurtfunctie kunnen krijgen. We vinden dit een spannende ontwikkeling. Inmiddels staat wel vast dat de voormalige kazerne jongeren een betere toekomst kan bieden en daarmee het monument een nieuw perspectief.’

Skills in de Stad

Skills in de Stad gaat over een stimulerende omgeving, sociale vaardigheden, ‘leren leren’ en begeleiding die helpt voorkomen dat deelnemers uitvallen als het allemaal even niet zo makkelijk gaat. Leegstaand vastgoed kan prima fungeren als ‘landingsplek’ voor die aanpak. In de pilotgemeenten Maastricht en Leeuwarden wordt één gebouw gekozen om het experiment te starten. De rolverdeling tussen de partners (bedrijfsleven, gemeente, onderwijssector, woningbouwcorporatie, Rijksvastgoedbedrijf en anderen) wordt de komende tijd uitgewerkt, evenals de mix van functies die in de gebouwen ondergebracht gaan worden (werken, leren wonen, coaching). Het is de bedoeling dat per locatie ongeveer 30 kwetsbare jongeren een leerwerktraject van anderhalf tot twee jaar volgen en dat met een startkwalificatie of leertraject op maat afsluiten; zinvol en duurzaam werk krijgen en in staat zijn om op zichzelf te wonen.

Middeleeuwse oorsprong

De marechaussee vindt zijn oorsprong in middeleeuws Frankrijk. Onder leiding van een ‘maréchal’ werd dit korps ingezet om soldaten in het gareel te houden. Onder Napoleon werd deze vorm van militaire politie ook in de Nederlanden geïntroduceerd. Haar taken in vredestijd: grensbewaking, ordehandhaving, ondersteuning van burgerpolitie en het uitvoeren van een politietaak voor het leger. Marechaussee-eenheden waren oorspronkelijk gekazerneerd. Dat bleek zeker in tijden zonder telefoon- en radioverbindingen handig. Het korps kon snel in groten getale optreden. Zo konden misdaadbendes - een plaag in de 19e eeuw en na de Eerste Wereldoorlog - effectief worden bestreden. De marechaussee was in sommige kleinere steden zoals in Limburg begin negentiende eeuw de enige politie.