Tekst Marianne Schijf
Foto Adviseur bij het atelier Rijksbouwmeester, Guus Enning, bij de expositie 25 jaar architectuurbeleid. Beeld: Arenda Oomen

Het Nederlandse architectuurbeleid bestaat 25 jaar. Een feestje waard, vindt Guus Enning van het atelier Rijksbouwmeester. Hij stond aan de wieg van het rijksbeleid voor architectuur, ‘destijds uniek in de wereld’ en maakte er samen met enkele tentoonstellingsmakers een expositie over.

Architectuurnota

In de jaren 80 van de vorige eeuw was Enning betrokken bij de totstandkoming van de eerste Architectuurnota uit 1991 onder ministers Hedy d’Ancona van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC) en Hans Alders van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM). ‘Twee eerdere ministers hadden het plan opgevat om een architectuurbeleid op poten te zetten: Ed Nijpels van VROM en Elco Brinkman van WVC. Goed plan, maar er lag helemaal niks en er waren ook geen voorbeelden uit het buitenland. Ik heb toen bij de directie Coördinatie Bouwbeleid van VROM het rijksbeleid voor architectuur vormgegeven, samen met de afdeling Bouwkunst van WVC, de toenmalige rijksbouwmeester en nog een aantal collega’s van VROM.’

‘Goed plan, maar er lag helemaal niks’

Van saai naar cultureel verantwoord

In 1991 verscheen die eerste Architectuurnota. Wat zat erachter? In een tijd van stadsvernieuwing en woningnood verrezen in Nederland overal saaie woonblokken zonder kraak of smaak. Met de komst van de Architectuurnota werd bouwen ineens een ‘culturele daad’, waarvoor het Rijk verantwoordelijkheid moest nemen. Enning: ‘Kwaliteit van de architectuur in Nederland stond voorop. Er moest meer samenhang in het rijksbeleid komen en het architectuurklimaat verdiende een extra stimulans. In 1991 werd daarom het Nederlands architectuurinstituut (Nai) opgericht. We hebben ook nog andere instellingen opgericht, zoals  het Stimuleringsfonds voor Architectuur, Architectuur Lokaal en het Berlage Instituut. Het onderwijs werd verbeterd en er werd meer internationaal gedaan. Ook de voorbeeldfunctie van het Rijk werd belangrijker.’

Discussie met oud-minister Hedy D'Ancona en oud-wethouder Adri Duivensteijn tijdens de opening van de expositie in Rotterdam op 19 januari 2017. Foto: Bas Kijzers

Nog te zien

De tentoonstelling ‘Rijk aan Ontwerpkracht’ is samengesteld door tentoonstellingsmakers Kirsten Schipper en Jeroen Kramer samen met Guus Enning. De expositie reist door Nederland en is vanaf 31 maart tot eind mei 2017 te zien in ABC in Haarlem en begin juni in Aorta in Utrecht. Rijksbouwmeester Floris Alkemade reist mee en brengt telkens het gesprek op gang.

De 7e

En nu? ‘25 jaar later zijn we toe aan de 7e Architectuurnota. De ministeries heten anders: Infrastructuur en Milieu, en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Samen met de rijksbouwmeester en het College van Rijksadviseurs werken zij aan de  “Actieagenda” om de ontwerpkracht in Nederland te versterken. De rijksbouwmeester is nog steeds het inhoudelijke boegbeeld van het architectuurbeleid, zegt Enning. Het Nederlands architectuurinstituut bestaat ook nog steeds, al heet het nu anders: Het Nieuwe Instituut. Ook het Stimuleringsfonds en Architectuur Lokaal bestaan nog steeds. Intussen zijn er behalve de oude 3 nog zo’n 40 lokale architectuurinstituten en stadlabs in Nederland bijgekomen. Ook is het architectuuronderwijs  aanzienlijk verbeterd. ‘De opleiding is nu  5 jaar in plaats van 4 jaar met daar bovenop 2 jaar beroepservaring. ‘De architecten zijn een inhaalslag aan het maken’, zegt Enning, er wordt veel gedaan om Nederland in het buitenland bekend te maken. ‘Kijk naar de exposities tijdens de Biënnale van Venetië en van Sao Paulo. Het jaarboek Nederlandse architectuur geeft ieder jaar een mooi overzicht. En in Nederland laat het Rijk zelf met grote projecten zien ‘wat het predikt’. Enning doelt bijvoorbeeld op het station van Rotterdam, het Rijksmuseum, de update van de Afsluitdijk, het gebouw van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed in Amersfoort en het werk aan ons erfgoed, zoals de Hollandse waterlinie. Ook de Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap, laat steeds weer zien welke bijzondere projecten mogelijk zijn als opdrachtgever en ontwerpers gemotiveerd samenwerken. 

‘De architecten zijn een inhaalslag aan het maken’

Tijden veranderen

‘Het instrumentarium uit de allereerste nota is overeind gebleven’, zegt Enning met voldoening. ‘Maar er komt nu een nieuwe invulling.’ Hoe tijden en daarmee ook het architectuurbeleid en de architectuur veranderen, zie je in woord en beeld in de expositite over 25 jaar Architectuurbeleid, die op 10 februari 2017 in aanwezigheid van oud-minister Hedy d’Ancona en oud-wethouder Adri Duivesteijn officieel werd geopend. Natuurlijk in Het Nieuwe Instituut in Rotterdam. ‘Het gaat om terugblikken, maar ook vooruitblikken om het nieuwe beleid uit de 7e Architectuurnota onder de aandacht te brengen. Het is de bedoeling dat heel Nederland er kennis van neemt, en niet alleen Den Haag.’  

Rijksbouwmeester Floris Alkemade met tentoonstellingsmaker Kirsten Schipper tijdens de opening van de tentoonstelling in Het Nieuwe Instituut Rotterdam. Foto: Bas Kijzers